فرشاد قاسمعلی، کارشناس پولی و بانکی
تسهیلات قرضالحسنه ازدواج و فرزندآوری از مهمترین ابزارهای حمایت مالی از خانوادههاست، با توجه به اهمیت این موضوع بانک مرکزی به تازگی شیوه نامه اجرایی پرداخت تسهیلات قرض الحسنه ازدواج و فرزندآوری با ابزار کارت رفاهی متصل به اوراق گام به شبکه بانکی ابلاغ کرد.
در سالهای اخیر، افزایش تقاضا برای دریافت تسهیلات ازدواج و فرزندآوری، در کنار محدودیت منابع و ضرورت مدیریت نقدینگی در شبکه بانکی، اهمیت یافتن راهکارهای جدید برای تسهیل دسترسی متقاضیان را دوچندان کرده است. در چنین شرایطی، ابلاغ «شیوهنامه اجرایی کارت رفاهی متصل به اوراق گام مبتنی بر قرضالحسنه» را میتوان گامی در جهت بهروزرسانی شیوه پرداخت این تسهیلات و استفاده از ظرفیت ابزارهای نوین مالی دانست.
نکته مهم در این رویکرد آن است که مسئله صرفاً تغییر یک ابزار پرداخت نیست. آنچه در پس این سیاست قرار دارد، تلاش برای حرکت از مدل سنتی پرداخت مستقیم وجه نقد به سمت استفاده هدفمندتر از اعتبار است؛ مدلی که در آن، ضمن حفظ حمایت مالی از خانوار، امکان مدیریت کارآمدتر منابع بانکی نیز فراهم میشود.
در روش پرداخت نقدی، منابع تسهیلاتی در زمان پرداخت بهطور مستقیم در اختیار متقاضی قرار میگیرد. طبیعی است که در شرایط افزایش تقاضا، این شیوه فشار بیشتری بر منابع نقد بانکها وارد کند. کارت رفاهی میتواند بخشی از این فشار را کاهش دهد؛ زیرا متقاضی بهجای دریافت وجه نقد، از یک اعتبار خرید استفاده میکند که از طریق شبکه پذیرندگان طرف قرارداد قابل مصرف است.
این تغییر، بهویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که بخشی از متقاضیان، کارت رفاهی را متناسب با نیاز خود بدانند و آن را بهعنوان یک گزینه در کنار تسهیلات نقدی انتخاب کنند. در چنین حالتی، بخشی از تقاضا از مسیر اعتبار پاسخ داده میشود و شبکه بانکی میتواند منابع نقدی خود را با انعطاف بیشتری مدیریت کند. در نتیجه، ظرفیت استفاده از منابع موجود برای پاسخگویی به تقاضای تسهیلات نیز میتواند افزایش یابد.
البته مزیت این طرح صرفاً در مدیریت منابع بانکی خلاصه نمیشود. کارت رفاهی، امکان هدایت اعتبار به سمت مصرف مشخص را نیز فراهم میکند. وقتی اعتبار تنها در شبکه پذیرندگان مجاز قابل استفاده باشد، منابع تسهیلاتی با هدف مشخصتری وارد چرخه مصرف میشود. این موضوع بهخصوص در تسهیلات ازدواج، که بخش مهمی از نیاز متقاضیان به خرید کالاهای مورد نیاز زندگی مشترک مربوط میشود، اهمیت دارد.
از سوی دیگر، تمرکز بر کالاهای ایرانی میتواند میان سیاست حمایت از خانواده و سیاست تقویت تولید داخلی پیوند ایجاد کند. اعتباری که برای تأمین بخشی از نیاز خانوار اختصاص مییابد، در صورت طراحی درست شبکه پذیرندگان، میتواند به تقاضا برای محصولات داخلی تبدیل شود و در ادامه، به گردش مالی تولیدکنندگان و فعالان زنجیره توزیع کمک کند.
یکی از نقاط قوت این طرح نیز حفظ حق انتخاب متقاضیان است. کارت رفاهی قرار نیست جایگزین اجباری تسهیلات نقدی باشد. متقاضی میتواند با توجه به شرایط و نیاز خود، میان دریافت تسهیلات نقدی و استفاده از اعتبار خرید انتخاب کند. همین ویژگی میتواند به شکلگیری تدریجی یک بازار اعتباری در حوزه حمایتهای خانوادگی کمک کند؛ بازاری که در آن ابزار مالی متناسب با نیاز افراد انتخاب میشود.
طبیعی است که موفقیت این سیاست به کیفیت اجرا وابسته است. هرچه بانکها سریعتر زیرساختهای لازم را فراهم کنند و شبکه پذیرندگان گستردهتر شود، امکان استفاده از کارت برای خانوارها نیز افزایش خواهد یافت. در این مسیر، نظارت بر عملکرد پذیرندگان، کیفیت کالاها و شرایط عرضه نیز اهمیت دارد تا اعتبار تخصیصیافته، قدرت خرید واقعی برای خانوار ایجاد کند.
از این منظر، کارت رفاهی را نباید صرفاً ابزاری برای پرداخت تسهیلات دانست. این کارت میتواند بخشی از یک تغییر بزرگتر در شیوه تأمین مالی باشد؛ تغییری که در آن حمایت از خانوار، مدیریت منابع بانکی، هدایت اعتبار و تقویت تولید داخلی در یک زنجیره به هم متصل میشوند.
البته میزان اثرگذاری این سیاست بر کاهش صف تسهیلات را باید در عمل و در طول زمان ارزیابی کرد. اما حتی پیش از مشاهده نتایج نهایی نیز میتوان یک نکته را با اطمینان بیشتری مطرح کرد: حل مسائل شبکه بانکی در دنیای امروز، تنها از مسیر افزایش منابع نمیگذرد؛ بلکه شیوه استفاده از منابع و ابزارهایی که برای تخصیص آن به کار گرفته میشود نیز اهمیت دارد.
کارت رفاهی متصل به اوراق گام از همین زاویه اهمیت پیدا میکند. این طرح تلاش میکند با استفاده از یک ابزار اعتباری جدید، مسیر دسترسی خانوارها به حمایت مالی را متنوعتر کند و در عین حال، امکان مدیریت مؤثرتر منابع بانکی را فراهم آورد.
اگر این مسیر با توسعه زیرساختها، افزایش پذیرندگان و استقبال متقاضیان همراه شود، کارت رفاهی میتواند به تدریج از یک ابزار جدید پرداخت فراتر رود و به یکی از اجزای مدل نوین تأمین مالی خانوار تبدیل شود؛ مدلی که در آن، اعتبار به جای آنکه صرفاً در قالب پول نقد پرداخت شود، هدفمندتر حرکت میکند و میتواند همزمان در خدمت خانوار، شبکه بانکی و بخش تولید قرار گیرد.
